Classes

Biz dictionary ni o’zaro bog’liq datalarni guruhlashda ishlatishimiz mumkinligini allaqachon ko’rdik va endi odatiy ishlatiladigan ifodalar guruhidan tez tez foydalanish uchun funksiya yarata olamiz. Bu funksiya bir necha input parameterlari orqali amal bajaradi. Barcha turdagi data lar uchun hamma funksiyalarni qo’llab bo’lmaydi. Class lar data va uning ustida bajariladigan funksiyalarni guruhlash usulidir.

Class bu shunchaki string, integer yoki list ga o’xshagan data type. Biz bu data type dan object yaratganimizda, biz uni shu classning instance i deymiz.

Oldinroq aytganimizdek, boshqa tillarda ba’zi narsalar object ba’zilari esa yo’q. Python da, hamma narsa object dir - hamma narsa biror bir class ning instance i. Python ning oldingi versiyalarida bult-in(pythonning ozining class lari) va foydalanuvchi yaratgan class lar orasida farq bor edi, biroq hozir ularni umuman farqlab bo’lmaydi. Class lar va type larning o’zlari ham object dir, va ularning type i type dir. Siz xohlagan object ning type ini type funksiyasi orqali topishingiz mumkin:

type(any_object)

Object ichida saqlaydigan data qiymatlarimiz attribute lar deyiladi va objectga aloqador funksiyalar method lar deyiladi. Biz string,listga o’xshagan ba’zi built-in objectlarning method larini ishlatdik. Biz objectlarimizni design qilayotganimizda, biz narsalarni birga qanday guruhlashimiz va bizning objectlarimiz nimani namoyish etishini aniqlashimiz zarur.

Ba’zida biz real hayotga tabiatan mos tushadigan object larni yozamiz. Masalan, agar biz kimyoviy reaksiyani simulyatsiya qilmoqchi bo’lsak, bizda Molecule objectini ifodalash uchun birlashadigan Atom objectlari bo’lishi mumkin. Biroq, har doim ham barcha kodni objectlar real hayotdagi analoglari bilan mos tushadigan qilish majburiy ham emas, tavsiya ham qilnmaydi va har doim ham imkoni yoq.

Ba’zida, shunchaki bir necha funksiyalarni guruhlash foydali bo’lgani uchun, biz haqiqiy hayotda umuman ekvivalent i bo’lmagan objectlarni ham yaratamiz.

Class ni define(compyuterga aytish, aniqlash) qilish va ishlatish

Bu yerda Person(Odam) haqida informatiyani o’zida saqlovchi oddiy class misol keltirilgan:

import datetime # biz buni date objectlari uchun ishlatamiz

class Person:

    def __init__(self, name, surname, birthdate, address, telephone, email):
        self.name = name
        self.surname = surname
        self.birthdate = birthdate

        self.address = address
        self.telephone = telephone
        self.email = email

    def age(self):
        today = datetime.date.today()
        age = today.year - self.birthdate.year

        if today < datetime.date(today.year, self.birthdate.month, self.birthdate.day):
            age -= 1

        return age

person = Person(
    "Jane",
    "Doe",
    datetime.date(1992, 3, 12), # year, month, day
    "12 Bo'gishamol Ko'chasi, Tashkent",
    "97 999 9999",
    "jane.doe@example.com"
)

print(person.name)
print(person.email)
print(person.age())

Biz class definition i ni class keyword i bilan boshlaymiz, undan keyin class nomi va 2 nuqta(:). Biz 2 nuqtadan oldingi qavslar orasiga parent class larni list qilib berishimiz mumkin, biroq bu misoldagi klass da hali ular yo’q, shunday ekan bu haqaida batafsil keyinroq.

Class ni ichida, ikkita funksiya yozamiz - bu bizning object larimizning methodlari. Birinchisi __init__, maxsus method. Biz class object ini chaqirganimizda, class dan yangi instance yaratiladi, va darrov bu yangi objectda biz class objectiga bergan barcha parametrlarimiz bilan __init__ methodi ishlaydi. Bu method ning maqsadi biz bergan data bilan yangi objectni sozlash.

Ikkinchi method bu odamning tug’ilgan kuni va hozirgi vaqtdan foydalanib uning yoshini hisoblaydigan method.

Note

__init__ ba’zida object ning constructor i deb ataladi, chunki u boshqa tillarda constructor qanday vazifani bajarsa pythonda shunday vazifada ishlatiladi, ammo bu texnik jihatdan noto’g’ri – uni initialiser deb atash yaxshiroq. __new__ degan boshqa bir method constructorga ko’proq analog(o’xshash) bor, lekin u deyarli ishlatilmaydi.

Ikkala method ning definintionida ham self degan birinchi parametr borligini sezgan bo’lsangiz kerak, va biz bu parametrni osha methodlar ichida ishlatganmiz – lekin methodni chaqirayotganimizda bu parametrni bermaganmiz. Chunki, objectning methodini chaqirganimizda, objectning o’zi avtomatik ravishda birinchi parametr bo’lib yuboriladi. Bu bizga objectning methodi ichidan turib objectning property laridan foydalanish imkonini beradi.

Ayrim tillarda bu parameter implicit – ya’ni, bu funksiya definitionda ko’rinmaydi – va biz unga maxsus keyword orqali bog’lanamiz. Pythonda esa bu explicit(ochiq aytilgan) chiqarib qo’yilgan. Lekin bu aynan self deb nomlanishi shart emas, lekin bu ko’pchilik yozadigan usul.

Endi siz __init__ funksiyasi attribute lar yaratib ularni biz yuborgan parameter larga sozlab qo’yganini ko’rishingiz mumkin. Biz attribute lar va parameter larga bir xil nomlarni ishlatdik, lekin bu majburiy emas.

age funksiyasi self dan tashqari boshqa parametr olmaydi – bu faqat objectning attribute larida saqlanayotgan informatsiya va hozirgi vaqtdan(datetime modul i dan foydalanib olinadigan) foydalanadi

Shuni eslab qolingkim birthdate attribute ning o’zi ham object. date class i datetime modul i ichida yozilgan, va biz bu class ning yangi instance i dan Person class ning instance ni yaratganimizda bithdate parametri sifatida foydalanamiz. Biz uni Person ga parametr qilib berishdan oldin biron variable olib assign qilishimiz kerak emas; biz uni shunchaki Person ni chaqiganiizda yaratamiz, xuddi boshqa parametrlar uchun string so’zlarini yartganimizdek.

Funksiyani define qilish funksiyani darhol ishga tushirmasligini bilib qo’ying. Class ni define qilish ham hech narsani darrov ishlatib yubormaydi – bu shunchaki Pythonga class haqida aytib qo’yadi. Python classning barcha definition qismini ishlatmaguncha class tanilmaydi, demak siz bitta class dagi xohlagan methoddan turib shu class dagi boshqa method lardan foydalanishingiz mumkin, va hattoki class ichida shu class ning o’zini ham ishlatishingiz mumkin. Siz method ni chaqirgan vaqtingizgacha, butun class shubhasiz define(compyuterga aytilgan) qilingan bo’ladi.

Mashq 1

1. Quyidagi variable lar nimani bildirishini va ularning scope ini tushuntiring

   1. Person

   2. person

   3. surname

   4. self

   5. age (funksiya nomi)

   6. age (funksiya ichida ishlatilgan variable)

   7. self.email

   8. person.email

Instance attribute lari

Shuni bilib qo’yish kerakki, __init__ funksiyasi ichida object ga sozlab qoyilgan attributelar bizning object ning olishi mumkin bo’lgan barcha attribute lari ro’yxati emas.

Ayrim tillarda objectning attribute larini class definition da aytishga majbursiz, object yaratilganda bu attributlar uchun oldindan joy ajratib qo’yiladi, va siz keyinchalik bu objectga boshqa attribute qo’sha olmaysiz. Pythonda , siz objectga yangi attribute lar hattoki yangi method lar ni yo’lida qo’shib ketaverasiz. Aslida, attributlarni sozlashga kelganda __init__ funksiyasi hech qanday o’ziga xos emas. Biz objectga cache qilingan age qiymatini age funksiyasi ichida ham saqlab qo’yishimiz mumkin:

def age(self):
    if hasattr(self, "_age"):
        return self._age

    today = datetime.date.today()

    age = today.year - self.birthdate.year

    if today < datetime.date(today.year, self.birthdate.month, self.birthdate.day):
        age -= 1

    self._age = age
    return age

Note

Attribute yoki method nomini (_) bilan boshlash , bu “private”(xususiy) ichki property ekanini ko’rsatish uchun foydalaniladigan odat va to’g’ridan to’g’ri chaqirilmasligi kerak. Yanada real misol, bizning cache qilingan qiymatimiz ba’zida eskirib qolishi mumkin va qayta hisoblanishi kerak – toki biz doim doim to’g’ri qiymat olishimizga ishonch hosil qilish uchun age methodini ishlatishimiz kerak.

Biz hattoki umuman objectdan tashqari bog’liq bo’lmagan attributlarni qo’shishimiz mumkin:

person.pets = ['cat', 'cat', 'dog']

Objectning methodlari uchun objectning attribute lari qiymatlarini update qilish (yangilash) odatiy holat, biroq methodda lar ichida __init__ da initialise qilinmagan attributelarni yaratish yomon holat sanaladi. Objectdan tashqarida propertilarni o’zboshimchalik bilan sozlash undanda yomonroq hisoblanadi, toki bu object-oriented paradigm (yo’li) ni buzadi [batafsil keyingi mavzuda]

Object yaatilganda __init__ methodi boshqa barcha narsadan birinchi ishlashi shubhasiz – demak bu objectning barcha datalari initialisationi uchun eng yaxshi joy. Agar bir __init__ methodidan tashqarida yangi attribute yaratsak, biz bu attribute initialise qilinmasdan oldin chaqirish ehtimolligi boligini risk(tavakkal) qilamiz.

In the age example above we have to check if an _age attribute exists on the object before we try to use it, because if we haven’t run the age method before it will not have been created yet. It would be much tidier if we called this method at least once from __init__, to make sure that _age is created as soon as we create the object.

Barcha attribute larning ular bo’sh qiymatga sozlasakda __init__ ichida initialise qilishimiz, bizning kodimizda kamroq xato bo’lishini ta’minlaydi. Bu yana osongina o’qin tushunishga yodam beradi – biz bir qarashda objectimizning qanaqa attribute lari borligini ko’ra olamiz.

__init__ methodi (self dan boshqa) biron bir parameter olishga majbur emas va u butunlay bo’sh bolishi mumkin.

getattr, setattr va hasattr

Agar biz objectning attribute ining qiymatini uning nomini yozmasdan get yoki set qilmoqchi bo’lsakchi? Biz bazida barcha attribute lar ni loop da aylanib chiqib ularda bir xil amalni bajarmoqchi bo’lamiz, xuddi mana bu dictionarydan foydalangan misoldagidek:

for key in ["a", "b", "c"]:
    print(mydict[key])

Qanday qilib objectda ham shunga o’xshash yo’l qilish mumkin? Biz . operator idan foydalana olmaymiz, chunki bundan keyin attribute nomini yozishimiz kerak. Agar bizning attribute iz nomi variableda string qiymat sifatida saqlanayotgan bo’lsa, bizobjectning attribute qiymatlarini olish uchun getattr funksiyasidan foydalanishimiz kerak:

for key in ["a", "b", "c"]:
    print(getattr(myobject, key, None))

Shuni eslab qolingki, getattr bult-in funksiya, objectning methodi emas: bu ozining birinchi parametri sifatida objectni olyapti. Ikkinchi parameter varible nomi string ko’rinishida va ixtiyoriy uchinchi paramter - agar attribute mavjud bo’lmasa default qaytariladigan natija. Agar biz default qiymatni bermasak, attribute mavjud bo’lmagan holatlarda getattr xato qaytaradi.

Tepadagiga o’xshab, setattr bizga attribute ni qiymatini sozlash imkonini beradi. Bu misolda biz dictionary dan datani objectga copy qildik:

for key in ["a", "b", "c"]:
    setattr(myobject, key, mydict[key])

setattr ning birinchi parameter i object, ikkinchisi attribute nomi, va uchinchisi attribute uchun yangi qiymat. Oldingi age funksiya misolida ko’rganimizdek, hassattr attribute borligini tekshiradi.

Bizni getattr niattribute nomlarini to’gridan to’g’ri yozilgan holda ishlatashimiz cheklab qo’yilmagan, biroq bu tavsiya etilmaydi: bu keraksiz ish, attribute ga egalik qilishning qiyin usuli:

getattr(myobject, "a")

# ikkalasi bir xil

myobject.a

Siz bu funksiyalarni faqatgina biror bir yaxshi sababingiz bo’lsagina ishlatishingiz kerak.

Mashq 2

1. Person class ni qayta yozib chiqingki, yangi person instance yaratilganda personning yoshi i birinchi marta hisoblansin, (so’ralgan vaqtda) agar kun oxirgi marta hisoblangan kundan o’zgargan bo’lsa qayta hisoblansin.

Class attribute lari

Person instance ida define qilingan barcha attribute lar, instance attribute lari – ular __init__ methodi ishlaganda instance ga qo’shiladi. Biroq, biz class da yozilgan attribute larni ham define qilishimiz mumkin. Bu attribute lar shu class ning barcha instance lari tomonidan foydalana oladi. Ko’pchilik holatlarda ular xuddi instance attribute laridek o’zini tutadi, biroq siz bilishingiz kerak bo’lgan ba’zi ogohlantirishlar bor.

Biz class attribute larini class ichida, method definitionlari bilan bir xil darajadagi indentatsiya(4 ta probel) da define qilamiz:

class Person:

    TITLES = ('Dr', 'Mr', 'Mrs', 'Ms')

    def __init__(self, title, name, surname):
        if title not in self.TITLES:
            raise ValueError("%s is not a valid title." % title)

        self.title = title
        self.name = name
        self.surname = surname

Ko’rib turganingizdek, biz TITLES class attributiga xuddi instance attributidan foydalangandek foydalandik – bu, (method ichida self variable i bilan chaqirilgan) instance objectda property ko’rinishida foydalanildi.

Biz yaratgan barcha Person objectlari bir xil TITLES class attributini baham ko’radi.

Class attribute lari ko’pincha ma’lum bir class ga juda ham bog’liq konstantlarni define qilish uchun ishlatiladi. Biz class attribute larini class instanse laridan foydalanishimizga qaramasdan, biz ularni instance yaratmagan holda class objectlaridan ham ishlatsak bo’ladi:

# biz class attributiga instance dan turib foydalandik
person.TITLES


# biroq biz class ning ozidan ham foydalansak bo'ladi
Person.TITLES

Shuni bilib qo’yingki, class objecti instance attribute laridan foydalana olmaydi – ular faqat instance yaratilganda yaratiladi!

# Bu error chiqaradi
Person.name
Person.surname

Class attributelari ham ba’zida defualt attribute qiymatlari berish uchun ishlatiladi:

class Person:
    deceased = False

    def mark_as_deceased(self):
        self.deceased = True

Biz instanceda class attribute bilan bir xil nomdagi attribute ni sozlaganimizda, biz instance attribute ni class attribute ustiga yozyapmiz (override) va instance attribute class attribute dan ustunlikni olib qo’yadi. Agar biz 2 ta Person objecti yaratib, ularning biriga mark_as_deceased methodini chaqirsak, ikkinchisiga ta’sir qilmagan bo’lamiz. Biroq, Biz ehtiyot bo’lishimiz kerak, toki class attribute mutable type bo’lsa – chunki agar biz uni bita joyda o’zgartirsak shu classning barcha objectlari ga bir vaqtda ta’sir qilgan bo’lamiz. Shuni eslab qoling, barcha instanselar bitta class attributeni ishlatishadi:

class Person:
    pets = []

    def add_pet(self, pet):
        self.pets.append(pet)

jane = Person()
bob = Person()

jane.add_pet("cat")
print(jane.pets)
print(bob.pets) # oops!

Bunday holatlarda qilishimiz kerak bo’lgan ish shuki __init__ ichida mutable attribute ni instance attribute sifatida initialise qilish. Shunda har bir instance o’zining alohida copy siga ega bo’ladi:

class Person:

    def __init__(self):
        self.pets = []

    def add_pet(self, pet):
        self.pets.append(pet)

jane = Person()
bob = Person()

jane.add_pet("cat")
print(jane.pets)
print(bob.pets)

Shuni esda tutingki method definition lari class attribute lari bilan bitta scope da , demak biz class attribute nomlarini method definition larida (faqat methodlar ichida define qilingan self siz) ishlatsak bo’ladi:

class Person:
    TITLES = ('Dr', 'Mr', 'Mrs', 'Ms')

    def __init__(self, title, name, surname, allowed_titles=TITLES):
        if title not in allowed_titles:
            raise ValueError("%s is not a valid title." % title)

        self.title = title
        self.name = name
        self.surname = surname

Class method lari ham bo’ladimi? Ha. KEyingi qismda ularni qanday qilib decorator bilan define qilish ni ko’amiz.

Mashq 3

1. name, surname and profession attribute lari orasidagi farqni tushuntiring va ular class ning turli instance larida qanday qiymatlar olishi mumkin:

   class Smith:
       surname = "Smith"
       profession = "smith"
   
       def __init__(self, name, profession=None):
           self.name = name
           if profession is not None:
               self.profession = profession
   

Class decorator lari

Oldingi bo’limda biz decorator lar haqida o’rgandik – funksiyalrning holatini o’zgartirish uchun ishlatiladigan funksiyalar. Class definitionida ishlatiladigan built-in decoratorlar mavjud.

@classmethod

Xuddi barcha class instance lari bir ga foydalanadigan umumiy class attribute larini define qilganimizdek, class method larini ham define qilishimiz mumkin. Biz bunga oddiy methodni @classmethod decorator i bilan decorate qilib erishishimiz mumkin.

Hali ham class methodlari o’zining birinchi parameter i da o’zini chaqiruvchi objectni oladi, biroq odatda biz bu parameter ni self emas cls deb nomlaymiz. Agar biz instance dan class method ni chaqirsak, bu parameter instance object ni o’z ichiga oladi, biroq bu methodni class dan chaqirsak bu class objectni o’z ichiga oladi. cls parametrini chaqirib, instance object dagi attribute lar bo’lishi kafolatlanmaganini o’zimizga eslatamiz.

Class method lari nima uchun yaxshi? Ularni qay holatlarda ishlatgan ma’qul? Ba’zida hech qanday class instance i yaratmasdan turib ham, faqat class konstantalari va boshqa attributelaridan foydalanib bajariladigan topshiriqlar bo’ladi. Agar biz instance method larini shu topshiriqlar uchun qo’llaydigan bo’lsak, biz hech qanday sababsiz instance object yaratishga majbur bo’lamiz, bu esa resurslarni bekorga sarflashdir. Ba’zida biz Faqat gina o’zaro bog’liq konstantalar va ular ustidagi amallarni guruh qilish uchun class yozamiz – biz bu class larni hech qachon instantiate(instance yaratish) qilmasligimiz mumkin.

Ba’zida class ni konstruktoriga to’g’ri formatda yuborish uchun input ni qayta ishlagandan keyin instance yaratuvchi class method yozishimiz foydali. BU konstructorni to’g’ri, aniq bolishiga imkon beradi va constructorda(__init__ ichida) hech qanday qayta ishlovchi va tozalovchi murakkab kod yozishga majbur bo’lmaymiz:

class Person:

    def __init__(self, name, surname, birthdate, address, telephone, email):
        self.name = name
        # (...)

    @classmethod
    def from_text_file(cls, filename):
        # text file dan barcha parameter larni olish
        return cls(*params) # Bu Person(*params) ni chaqirish bilan bir xil.

@staticmethod

Static methodning birinchi paramterida uni chaqiruvchi object yuborilmaydi. Bu static method class yoki instance ning boshqa qismiga bog’lana olmaydi. Biz uni instance yoki clas objecti dan chaqirishimiz mumkin, biroq ular ko’pincha class method lariga o’xshab class objectlari dan chaqiriladi.

Agar biz bir biriga , yoki class ning istalgan bir boshqa datasiga bo’glanishi majbur bo’lmagan o’zaro bog’liq methodlarni guruhlash uchun class dan foydalanayotgan bo’lsak, biz bu usuldan foydalanishimiz mumkin. Static methodning afzalligi shundaki, biz method definition laridan keraksiz cls yoki self parameterlarni olib tashlaymiz. Yomon tomoni esa agar biz bir method ichidan shu class dagi boshqa methodni chaqirmoqchi bo’lsak class nomini to’liq yozishimiz kerak, bu esa class method ichida mavjud bo’lgan cls variable ni ishlatishdan kora kodni ortiqcha kod yozishga majbur qiladi.

Bu yerda 3 xil type dagi methodlarning qisqacha farqlarini taqqoslash:

class Person:
    TITLES = ('Dr', 'Mr', 'Mrs', 'Ms')

    def __init__(self, name, surname):
        self.name = name
        self.surname = surname

    def fullname(self): # instance method
        # instance object ga self orqali bog'lansa bo'ladi
        return "%s %s" % (self.name, self.surname)

    @classmethod
    def allowed_titles_starting_with(cls, startswith): # class method
        # class yoki instance object ga cls orqali bog'lansa bo'ladi
        return [t for t in cls.TITLES if t.startswith(startswith)]

    @staticmethod
    def allowed_titles_ending_with(endswith): # static method
        # class yoki instance object uchun parameter yo'q
        # biz Person ni to'g'ridan to'g'ri ishlatishga majburmiz
        return [t for t in Person.TITLES if t.endswith(endswith)]


jane = Person("Jane", "Smith")

print(jane.fullname())

print(jane.allowed_titles_starting_with("M"))
print(Person.allowed_titles_starting_with("M"))

print(jane.allowed_titles_ending_with("s"))
print(Person.allowed_titles_ending_with("s"))

@property

Ba’zida objectning boshqa property laridan foydalanib objectning dinamik preopertisini yaratadigan methoddan foydalanamiz. Ba’zida siz bitta atributga bog’lanish va uni olish uchun methoddan foydalanasiz. Siz bu attribute ga to’g’ridan to’g’ri bog’lanishdan ko’ra uning qiymatini yangilaydigan boshqa methoddan foydalanasiz. Bunday methodlar getter lar va setter lar deyiladi, chunki ular attribute ning qiymatini “get”(olish, bog’lanish) and “set”(yangilash, sozlash) amallarini bajaradi.

Ba’zi tillarda barcha attributelar uchun getters va setters ishlatish, va ularning qiymatlariga to’g’ridan to’g’ri bog’lanmaslik maslahat beriladi – va tilning aytrim xususiyatlari attribute larga setter va getter dan tashqari bo’g’lanishni cheklab qo’yadi. Python da esa, oddiy attributega to’g’ridan to’g’ri bog’lanish mumkin, va ularning barchasiga getters va setters lar yozish ortiq cha ishdek. Setters lar murakkab asssignment operator larini ishlata olmasligi uchun noqulaydir:

class Person:
    def __init__(self, height):
        self.height = height

    def get_height(self):
        return self.height

    def set_height(self, height):
        self.height = height

jane = Person(153) # Jane ning bo'yi 153cm

jane.height += 1 # Jane 1 cm ga o'sdi
jane.set_height(jane.height + 1) # Jane yana o'sdi

Ko’rib turganimizdek, height attribute ini setter orqali o’oshirishda ortiqcha ish bor. Albatta biz attributni berilgan parameterga oshiruvchi yana bir ikkichi setter yozishimiz mumkin – lekin biz shunga o’xshagan ishni har bir attribute uchun va har bir turdagi o’zgarish uchun yozib chiqishimiz kerak. Biz joyida o’zgartirish ga o’xshagan muammo ga duch kelishimiz mumkin, xuddi listga qiymatni qo’shishdek.

Setters va getters larning foydali tomoni shuki, objectni ishlatadigan kodaga tegmasdan object ichida yaratiladigan attribute ning yaratilishini o’zgartirishimiz mumkin. Masalan, tasavvur qiling biz boshida fullname attribute i bo’lgan Person class yaratdik, ammo keyinroq biz classga fullname ni yaratish uchun ishlatadigan alohida name va surname attribute lar qo’shmoqchimiz. Agar biz fullname attribute iga doim setter bilan murojaat qilsak, biz shunchaki setterni kodini o’zgartiramiz – setterni chaqiradigna kodlarni yangilash shart emas.

Agar bizning kodimiz fullname ga to’g’rida to’gri bog’lansachi? Biz to’g’ri qiymat qaytaradigan fullname methodini yozishimiz mumkin, biroq method chaqirilishi kerak. Baxtimizga, @property decoratori methodning attribute ga o’xshab harakatlanish imkonini beradi:

class Person:
    def __init__(self, name, surname):
        self.name = name
        self.surname = surname

    @property
    def fullname(self):
        return "%s %s" % (self.name, self.surname)

jane = Person("Jane", "Smith")
print(jane.fullname) # qavslarsiz!

Bizning attribute imizni setter va deleter larini define qilish uchun ishlatishimiz mumkin bo’lgan decoratorlar ham mavjud(deleter objectimizdan attribute ni o’chirib tashlaydi). Getter, setter va deleter method larining barchasi bir xil nomda bo’lishi kerak:

class Person:
    def __init__(self, name, surname):
        self.name = name
        self.surname = surname

    @property
    def fullname(self):
        return "%s %s" % (self.name, self.surname)

    @fullname.setter
    def fullname(self, value):
        # bu juda murakkab usul real hayotda
        name, surname = value.split(" ", 1)
        self.name = name
        self.surname = surname

    @fullname.deleter
    def fullname(self):
        del self.name
        del self.surname

jane = Person("Jane", "Smith")
print(jane.fullname)

jane.fullname = "Jane Doe"
print(jane.fullname)
print(jane.name)
print(jane.surname)

Mashq 4

1. Numbers nomli class yarating, bittagina MULTIPLIER degan class attribute , x va y (ikkalasi ham sonlar bo’lishi kerak) parameter larini oladigan construktor bo’lsin.

   1. x va y yig’indisini qaytaradigan add methodini yozing

   2. Bitta a parameterni oladigan va uni MULTIPLIER ga ko’paytirib qaytaradigan multiply nomli method yozing.

   3. b va c parameterlarni olib , b - c ni qaytaradigan subtract nomli static method yozing.

   4. x va y ning qiymatini tuple qilib qaytaradigan value methodini yozing. Bu methodni property qiling, x va y ningqiymatlarini boshqaradigan setter va deleter yozing.

Object ni tadqiq etish(yaxshilab o’rganish)

Biz objectda qanaqa property lar mavjudligini dir funksiyasi bilan tekshirishimiz mumkin:

class Person:
    def __init__(self, name, surname):
        self.name = name
        self.surname = surname

    def fullname(self):
        return "%s %s" % (self.name, self.surname)

jane = Person("Jane", "Smith")

print(dir(jane))

Bu natijada biz attribut va method larni ko’rishimiz mumkin – lekin bu yerdagi boshqa narsalar nima? Biz inheritance (meroslik) ni keyingi bo’limda ko’ramiz, lekin hozircha siz bilishingiz kerak bo’lgan narsa shuki: siz explicit(ataylab) aytmagan bo’lsangizda siz yozgan istalgan class ning object degan parent class mavjud – demak, sizning class ingiz boshqa Python object laridek bir necha default attribute va methodlar i bor.

Note

Python 2 da biz object classidan explicit(ataylab) inherit qilib olishga majbur edik, bo’lmasa bizning classimiz o’zimiz yozgan method va atrributlardan tashqari bo’m bo’sh, ortiqcha narsalari bo’lmasdi. object class idan inherit qilinmagan class lar “old-style classes”(eski usul classlari) deyiladi va ularni ishlatish maslahat berilmasdi. Agar biz Person class ini python 2 da yozmoqchi bo’lganimizda biz birinchi qatorga class Person(object): deb yozardik.

Shuning uchun ham agar initialisation qilmoqchi bo’lmasangiz class ingizning __init__ methodini yozmasdan tashlab ketishingiz mumkin, – object class idan inherit (meros) qilib olingan default __init__ ishlatiladi. Agar siz o’zingizning __init__ methodingizni yozsangiz, bu method default ni override (ustiga yozish) qiladi. Ba’zida biz buni overloading deb ataymiz.

Python object idagi ko’pgina built-in default attribute va methodlarning nomlari ikkitalik underscore _ bilan boshlanib tugaydi, masalan __init__ yoki __str__ . Bu property larning nomlari ularning maxsus ma’noni anglatishini bildiradi – agar siz shu nomdagi attributlarni overload qilmoqchi bo’lmasangiz bunday nomdagi attributlarni yaratmang. Bu property lar ko’pincha method bo’ladi , va ba’zida magic methods deyiladi.

Biz dir ni istalgan objectda qo’llashimiz mumkin. Siz bu funksiyani hozirgacha ko’rgan istalgan objectlarga qo’lashingiz mumkin, masalan number lar, list lar, string va funksiya lar, va ularning qanday umumiy built-in property lari borligini ko’ring.

Bu yerda object ning maxsus property lari ga misollar:

• __init__: object ning initialisation methodi, object yaratilgan vaqtda chaqiriladi.

• __str__: objectning string ko’rinishini qaytaradigna methodi, siz object ni stringga o’girish uchun ``str``funksiyasini chaqirganingizda ishlatiladi.

• __class__: objectning classini (yoki type ini) o’zida saqlovchi attribute, objectda type funksiyasini ishlatganingizda qaytariladigan narsa.

• __eq__: bu object boshqasiga teng lignin aniqlaydigan method. bu object kattayoki teng, kichik yoki teng , kichik ,katta va boshqa taqqoslashlarni tekshiradigan methodlar ham bor. Bu method lar object larni taqqoslashda ishlatiladi, masalan biz ikki object tengligini tekshirish uchun tenglik operatori == ini ishlatganimizda bu method chaqiriladi.

• __add__ bu objectning boshqa object ga qoshish imkonini beradigan method. Boshqa barcha arifmetik operatorlarga mos keluvchi methodlar mavhud. Barcha objectlar ham hamma arifmetik operator larni qabul qila olmaydi – number larda hamma methodlar bo’ladi, lekin boshqa objectlarda faqatgina bir qism operatorlar ga mos methodlar bo’lishi mumkin.

• __iter__: object ustida iterator qaytaruvchi method – biz buni string larda, list larda va boshqa iterable larda ko’rishimiz mumkin. Bu Object ustida iter funksiyasini bajarganda ishlaydi.

• __len__: object uzunligini hisoblaydigan method – biz buni ketma-ket qatorlarda ko’rishimiz mumkin.Bu, object iustida len funksiyasini bajarganimizda ishlaydi.

• __dict__: objectning barcha atribute larini o’z ichiga oladigan dictionary, attribute nomalri key lar bo’ladi.Bu objectning barcha attribute lari ni iterate(aylanib chiqish) qilganimizda foydali bo’ladi. __dict__ method larni, class attributlarni yoki maxsus default attributlarni(__class__ ga o’xshagam) o’z ichiga olmaydi.

Mashq 5

1. Ikkinchi mashqdagi Person class idan instance yarating. Bu instance da dir funksiyasini ishlating. Keyin dir funksiyani class da ishlating.

   1. Instance ingizda __str__ methodini chaqirganingizda nima bo’ladi? str funksiyaga instance parameter qilib berganda gi natija bilan hozirgi natija tengligini tekshiring.

   2. Instance ning type qanaqa?

   3. Class ning type i qanaqa?

   4. Parametriga kelgan objectning baracha yozilgan attributlarining nomlari va qiymatlarini print qiladigan funksiya yozing.

Magic method larni override qilish

We have already seen how to overload the __init__ method so that we can customise it to initialise our class. We can also overload other special methods. For example, the purpose of the __str__ method is to output a useful string representation of our object. but by default if we use the str function on a person object (which will call the __str__ method), all that we will get is the class name and an ID. That’s not very useful! Let’s write a custom __str__ method which shows the values of all of the object’s properties:: Biz __init__ methodini oveload qilishni ko’rdik va biz buni class imizni initialise qilishda ishlatishimiz mumkin. Biz maxsus methodlarni ham overload qilishimiz mumkin. Masalan, __str__ method ining vazifasi object ning string ko’rinishini foydali qilib ko’rsatish. Lekin default holatda , agar person object i ustida str `` function ni chaqirsak (``__str__ method ni chaqiradi), biz oladigan narsa faqat class nomi bilan ID. Bu uncha foydali emas! Keling objectning barcha property larining qiymatlarini ko’rsatadigan __str__ method yozamiz:

import datetime

class Person:
    def __init__(self, name, surname, birthdate, address, telephone, email):
        self.name = name
        self.surname = surname
        self.birthdate = birthdate

        self.address = address
        self.telephone = telephone
        self.email = email

    def __str__(self):
        return "%s %s, born %s\nAddress: %s\nTelephone: %s\nEmail:%s" % (self.name, self.surname, self.birthdate, self.address, self.telephone, self.email)

jane = Person(
    "Jane",
    "Doe",
    datetime.date(1992, 3, 12), # year, month, day
    "No. 12 Short Street, Greenville",
    "555 456 0987",
    "jane.doe@example.com"
)

print(jane)

Shuni esdasaqlangki, biz birthdate objectini output string ga %s bilan berganimizda u o’zi avtomatik ravishda stringga aylanib boradi, biz buni o’zimimz qilishimiz shart emas( agar formatni o’zgartitishni xohlamasak).

Taqqoslash operatorlarini ham overload qilish foydali, toki person objectlarimiz ustida taqqoslash operator larini ishlatishimiz mumkin. Default holatda, bizning person objectlarimiz faqat gina bir xil object bo’sagina teng hisoblanadi, va siz bir person objecti ikkinchisidan katta ekanligini test qila olmaysiz, sababi person objectlarining default holatdagi qatori mavjud emas.

Tassavvur qiling biz person objectlarining barcha attribute qiymatlari teng bo’lsa ular teng bo’lishini xohlaymiz, va biz ularni ism familiyalari orqali alfabet ga mos holatda saralamoqchimiz. Barcha magic taqqoslash methodlari bir biridan alohida, demak agar biz ularning barchasi ishlashini xohlasak ularning barchasini overload qilishimiz kerak – lekin baxtimizga biz tenglik methodini va sodda navbatlash methodlaridan birini yozganimizdan keyin qolganlai oson bo’ladi. Bu methodlarning har biri ikkita parameter oladi – self hozirgi (ayni) object uchun va other ikkichi object uchun:

class Person:
    def __init__(self, name, surname):
        self.name = name
        self.surname = surname

    def __eq__(self, other): #  self == other ?
        return self.name == other.name and self.surname == other.surname

    def __gt__(self, other): # self > other ?
        if self.surname == other.surname:
            return self.name > other.name
        return self.surname > other.surname

    # endi boshqa barcha methodlarni boshidagi 2 ta method orqali ifodalashimiz mumkin.
    def __ne__(self, other): #  self != other ?
        return not self == other # bu self.__eq__(other) ni chaqiradi.

    def __le__(self, other): #  self <= other ?
        return not self > other # bu self.__gt__(other) ni chaqiradi.

    def __lt__(self, other): # self < other?
        return not (self > other or self == other)

    def __ge__(self, other): # bu self >= other?
        return not self < other

Shuni yodda tutingki, other boshqa bir person object bo’lishi kafolatlanmagan, va biz shunday bo’lishini tekshiradigan biron bir test qo’ymadik. Bizning methodimiz boshqa objectda name yoki surname attribute lari bo’lmasa ishlamaydi, lekin ular bo’lsa taqqoslash ishlaydi. Biz bir xil type dagi objectlar bo’ladi deb o’ylab bu taqqoslash methodlarini yozishimiz kerak.

Ba’zida agar ikkinchi object boshqa typeda bo;lsa osongina error chiqarib chiqib ketish mantiqan to’g’ri ko’rinadi, lekin ba’zida biz bir xil type da bo’lmagan 2 ta objectni taqqoslashimiz mumkin. Masalan, 1 va 2.5 ni taqqoslasj mantiqan to’g’ri chunki ularning biri integer, yana biri float bo’lishiga qaramasdan, ikkalasi ham number lar.

Note

Python 2 da ham individual taqqoslash methodlaridan(rich comparisons lari deb nomlangan) oldin __cmp__ ()method i bo’lgan. Bu method agar rich comparaision lar define qilinmagan bo’lsa ishlatiladi. Siz bumi rich comparision methodlariga mos ravishda overload qilishingiz kerak, bo’lmasa turli muammolarga duch kelasiz.

Mashq 6

1. To’liq generic objectla yasash uchun class yozing: uning __init__ methodi istalgan uzunlikdagi keyword parameterlani qabul qilishi kerak, va ularni object nig attribute lariga sozlashi kerak, keys larni attribute nomlari sifatida. Bu class uchun __str__ methodi yozing – bu method qaytaradigan string: bu clas nomi va shu instance atttributelarining qiymatlarini bo’lsin.

Mashqlarning javoblari

Mashq 1 Javobi

1. 1. Person global scope da define qilingan class. Bu global variable.

   2. person Person class i instance i. Bu ham global variable.

   3. surname - __init__ methodga yuborilgan parameter – __init__ method i scope idagi local variable.

   4. self class ning har bir methodiga yuborilgan parameter – instance objectdan method . operatori bilan chaqirilganda self orniga osha instance object yuboriladi.

   5. age - Person class ining methodi. Shu class ning scope ida local variable.

   6. age (funksiya ichida ishlatilgan variable) age method i ichida ishlatilgan local variable.

   7. self.email alohida variable emas. Objectni ozida ushlab turgan varibaledan turib o’sha objectning method va attribute larini . operatori bilan chaqirishimiz mumkinlgining misoli. Biz objectning methodlarining ichida osha object ga self variable i bilan bog’lanamiz. – self define qilngan istalgan joyda biz self.email, self.age(), va h. k. larni ishlatishimiz mumkin.

   8. person.email tepadagi jovob ning xuddi o’zi. Global scopeda person instance imizga person nomli variable bilan bo’glanganmiz. person define qilingan hamma joyda , person.email, person.age(), va h.k. larni ishlatishimiz mumkin.

Mashq 2 Javobi

1. Mana misol uchun programma:

   import datetime
   
   class Person:
   
       def __init__(self, name, surname, birthdate, address, telephone, email):
           self.name = name
           self.surname = surname
           self.birthdate = birthdate
   
           self.address = address
           self.telephone = telephone
           self.email = email
   
   
           # Bu qa'tiy muhim emas, lekin bu attributelarni aniq tanishtiradi.
           self._age = None
           self._age_last_recalculated = None
   
           self._recalculate_age()
   
       def _recalculate_age(self):
           today = datetime.date.today()
           age = today.year - self.birthdate.year
   
           if today < datetime.date(today.year, self.birthdate.month, self.birthdate.day):
               age -= 1
   
           self._age = age
           self._age_last_recalculated = today
   
       def age(self):
           if (datetime.date.today() > self._age_last_recalculated):
               self._recalculate_age()
   
           return self._age
   

Mashq 3 Javobi

1. name har doim konstructoda sozlangan instance attribute, va har bir class instance turli xil name va qiymatga ega bo’lishi mumkin. surname har doim class attribute, va constructorda override qilib bo’lmaydi – har bir instance Smith nomli surnamega ega bo’ladi. profession class attribute, lekin bu konstruktordagi instance attribute bilan override qilinishi mumkin. har bir instance constructorga surname parametri bilan boshqa qiymat berilmasa smith qiymatli profession ga ega bo’ladi.

Mashq 4 Javobi

1. Mana misol uchun programma:

   class Numbers:
       MULTIPLIER = 3.5
   
       def __init__(self, x, y):
           self.x = x
           self.y = y
   
       def add(self):
           return self.x + self.y
   
       @classmethod
       def multiply(cls, a):
           return cls.MULTIPLIER * a
   
       @staticmethod
       def subtract(b, c):
           return b - c
   
       @property
       def value(self):
           return (self.x, self.y)
   
       @value.setter
       def value(self, xy_tuple):
           self.x, self.y = xy_tuple
   
       @value.deleter
       def value(self):
           del self.x
           del self.y
   

Mashq 5 Javobi

1. 1. '<__main__.Person object at 0x7fcb233301d0>' ga o’xshagan narsa ko’rishingiz kerak.

   2. <class '__main__.Person'> – __main__ siz ishlatayotgan programma uchun Python ning nomi.

   3. <class 'type'> – xohlagan class type tabiatanype i bor.

   4. Here is an example program:

      def print_object_attrs(any_object):
          for k, v in any_object.__dict__.items():
              print("%s: %s" % (k, v))
      

Answer to exercise 6

1. Mana misol uchun programma:

   class AnyClass:
       def __init__(self, **kwargs):
           for k, v in kwargs.items():
               setattr(self, k, v)
   
       def __str__(self):
           attrs = ["%s=%s" % (k, v) for (k, v) in self.__dict__.items()]
           classname = self.__class__.__name__
           return "%s: %s" % (classname, " ".join(attrs))